عواملی که اخلاق را در جامعه شکل می دهند!


عواملی که اخلاق را در جامعه شکل می دهند!

سقوط یک جامعه در نگاه امام علی (علیه السلام) به خاطر سقوط هنجارهای اخلاقی می باشد .

عکس شماره ۱ ⇩
عکس عواملی که اخلاق را در جامعه شکل می دهند!

انسان و اجتماع

از دیدگاه نهج البلاغه نیز، انسان ها چون زندگی اجتماعی را امری متناسب با طبیعت عقلانی خویشتن می دانند، آن را برمی گزینند و این گزینش، به خاطر جبر یا از روی درماندگی نیست، بلکه از سر شعور و درک است، از این روی، در خطبه ۲۳ نهج البلاغه آمده است:

اگر کسی از شما در خویشاوندان خود خلل و کمبودی مشاهده کند مبادا از رفع آن سرباز زند، چون اگر نبخشد مالش افزون نمی شود، آن کس که دست دهنده خود را از بستگانش باز دارد، تنها یک دست را از آنها گرفته، اما دست های فراوانی را از خویش دور کرده است، و کسی که پروبال محبت خویش را بگستراند، دوستی خویشاوندانش تداوم خواهد یافت.

براساس این خطبه، انسان در حیات اجتماعی، که صحنه سود و زیان است، نیازمند یاری دیگران است و این «نیاز» او را به سوی دیگران می کشاند و هر انسانی به خاطر ناملایمات و سختی ها نیازمند دوستی و مودت با خویشان است.

در خطبه ۱۲۷ می فرماید:

از پراکندگی و جدایی حذر کنید که انسان تنها بهره شیطان است، آن گونه که گوسفند تنها، طعمه گرگ است.

این عبارات، چهره اجتماع بشری را نشان می دهد که آدمیان برای گریز از شرور شیطانی و برای به دست آوردن منافعی که تنها در پرتو اجتماعی بودن به دست می آید ناگزیر باید انزوا و گوشه گیری را ترک کرد، به اجتماع روی آورند.

امام علی(علیه السلام) در خطبه ۱۹۲ می فرماید: ای مردم، همانا رضایت و خشم، مردم را مجتمع می سازد، شتر صالح را یک نفر پی کرد، اما خداوند تمامی آنها را عذاب کرد، چون آنها به این کار راضی بودند، خدا نیز فرمود: (فعقروها فاصبحوا نادمین) (شعرا ۱۵۷)

در این خطبه، اندیشه جمعی، مورد تاکید قرار گرفته است، بر اساس این کلام، رضایت و خشم که گویای فرهنگ جمعی هر جامعه ای است، سرنوشت جوامع را مشخص می کند.

بنابراین، از دیدگاه امام(علیه السلام) در هر جامعه، آدمیان در عین استقلال، هویت و روح جمعی دارند و اصالت، هم با فرد است و هم جمع، چنان که در حکمت ۱۴۶ نهج البلاغه می فرماید:

«آن کس که به عمل قومی راضی باشد، مثل کسی است که داخل آن قوم و همراه آنان باشد.»

خداوند گذشتگان را مورد لعن قرار نداد، مگر به خاطر آن که آنها امر به معروف و نهی از منکر را ترک کردند، پس ناآگاهان را به خاطر ارتکاب گناه و تحمل کنندگان گناهان را به خاطر ترک بازداشتن آنها مورد لعن قرارداده است

براساس این روایت، افراد یک اجتماع کسانی هستند که اندیشه واحدی دارند، خواه کنار هم باشند یا از یکدیگر جدا زندگی کنند و خواه زنده باشند یا مرده، به خاطر همین است که قرآن کریم گاهی کار یک نسل را به نسل های بعدی نسبت می‌دهد و می گوید اینها به خاطر آن که پیامبران را به ناحق کشتند استحقاق ذلت و خواری دارند، زیرا اینها همان ادامه نسل گذشته اند و این همان معنای سخن اگوست کنت است که می گوید: «بشریت از مردگان بیشتر تشکیل شده تا زندگان» ۱

مۆلفه های به عنوان بستر اخلاق اجتماعی

۱- قوانین و سنن

آداب و رسوم هر جامعه ای همانند قالبی است که رفتارها را شکل می دهد، آدمیان هنگامی که ملزم به رعایت هنجارهای اجتماعی (که در قالب قوانین و سنن جلوه می کنند) باشند، در پرتو این آداب و رسوم، ساخته و ویرایش شده و مسیر سعادت خویش را بهتر می پیمایند، چنان که ناهنجاری های جامعه اگر به صورت سنت های ناپسند در آیند، اجتماع را از هم پاشیده و آن را به ورطه هلاکت می افکنند،از این روی، امام علی(علیه السلام) به مالک اشتر توصیه می کنند که: هرگز سنت های پسندیده ای را که پیشوایان این امت به آن عمل کردند و الفت و انس به سبب آن بین مردم پدید آمده و امور رعیت به واسطه آن اصلاح گردیده است، نقض مکن. ۲

۲- روابط سیاسی

از دیگر بسترهای مهم اخلاق اجتماعی، چگونگی روابط سیاسی طبقه حاکمان با مردم است، مسؤلان هر جامعه ای، در نهادینه کردن گزینه های اخلاقی، تاثیرات شگرفی دارند؛ همچنان که می توانند سرچشمه پدیدآمدن بیماری های اخلاقی فراوانی در جامعه باشند.

عکس شماره ۲ ⇩عکس عواملی که اخلاق را در جامعه شکل می دهند!

به خاطر همین، حضرت علی(علیه السلام) در خطبه ۱۰۷ نهج البلاغه می فرماید:

رعیت هیچ گاه اصلاح نمی شود، مگر با اصلاح والیان، و حاکمان هرگز اصلاح نمی شوند، مگر با اصلاح رعیت، اگر رعیت حق حکومت را ادا کند و حکومت نیز حقوق آنان را مراعات نماید، حق در میانشان قوی و نیرومند خواهدشد،،، و اگر رعیت بر والی خود چیره شود یا رئیس حکومت بر رعایا ستم روا دارد، نظام بر هم می خورد و نشانه های ستم و جور آشکار می شود، دستبرد در احکام دین، بسیارشده و جاده های وسیع آداب و سنن، متروک خواهد ماند، از این روی، بر اساس هوی و هوس عمل می شود، احکام الهی تعطیل و بیماری های اخلاقی فراوان می گردد.

۳- امر به معروف و نهی از منکر

رفتارهای نادرست هر انسانی می تواند فراگیر باشد و باعث متلاشی شدن اجتماع گردد، از این روی، نظارت مردم بر یکدیگر از موضوعاتی است که می تواند پیوسته بیماریهای روحی، فکری و اعتقادات نادرست را از پیشانی جامعه بزداید، در خطبه ۱۷۷ نهج البلاغه آمده است:

اگر مردم، آنگاه که بلاها نازل می شود و نعمت ها را از آنها زایل می سازد، با نیت درست، در پیشگاه خدا تضرع کنند و با دلهای پر محبت نسبت به پروردگار، از او درخواست عفو نمایند، مسلماً آنچه از دستشان رفته است باز خواهد گشت و هر مفسده ای را برای آنها اصلاح خواهد نمود.

خداوند گذشتگان را مورد لعن قرار نداد، مگر به خاطر آن که آنها امر به معروف و نهی از منکر را ترک کردند، پس ناآگاهان را به خاطر ارتکاب گناه و تحمل کنندگان گناهان را به خاطر ترک بازداشتن آنها مورد لعن قرارداده است.

در جامعه ای که اقتصاد آن بیمار است، بزهکاری، فساد اخلاق و رذیلت های گوناگونی پدید آید و چنین جامعه ای، به ورطه کارهای زشت و زننده می افتد

۴- آگاهی

از دیدگاه حضرت علی (علیه السلام) جامعه نادان و بی بهره از آگاهی، جامعه ای است که زندگان آن مردگان بدبختند؛ زیرا انسان نادان از ارزش های انسانی تهی است، نادانی، مرکز فساد و ظلم بوده و بدترین دردها و سرچشمه شرارت ها و فسادگر است. ۳

امام علی (علیه السلام) می فرماید: «هر کس ضرر شر را نشناسد، بر باز ایستادن از آن، توانا نیست، ۴ بنابر این، شناخت آفات و آسیب ها، روشی برای جلوگیری از ناهنجاری های اجتماعی است و بستری است که اخلاق اجتماعی در آن رشد می کند و به بار می نشیند.

عکس شماره ۳ ⇩عکس عواملی که اخلاق را در جامعه شکل می دهند!

۵- گسترش معنویت

همان طور که معنویت و دین داری نقش بسزایی در گسترش اخلاق اجتماعی دارد، بی دینی و فاصله گرفتن از فضیلت های دینی، باعث مشکلات و معضلات اجتماعی می شود، از این روی، امام علی (علیه السلام) در حکمت ۱۰۳ نهج البلاغه می فرمایند:

مردم چیزی از امور دینشان را برای اصلاح دنیایشان ترک نمی کنند مگر آن که خداوند آنان را گرفتار امری زیانبارتر از آن خواهد کرد.

۶- مسخ شدن ارزش ها

فراموش کردن ارزش ها یکی از بسترهایی است که جامعه را به انحطاط می کشاند، چنان که جامعه روزگار حکومت امام علی(علیه السلام) نیز به همین گرفتاری مبتلا شد، امام(علیه السلام) در خطبه ۳۲ این موضوع را این گونه توضیح می‌دهد:

ای مردم، در روزگاری کینه توز و پر از ناسپاسی و کفران نعمت ها، صبح کرده ایم که نیکوکار، بدکار به شمار می آید و ستمگر بر تجاوز و سرکشی خود می افزاید.

از دیدگاه نهج البلاغه، جامعه ای که ارزش های آن وارونه شود، افراد آن، خود، قربانی رفتارهای ضدارزشی خویش خواهند شد، از این روی، امام علی(علیه السلام) در نامه ۳۱ نهج البلاغه، به فرزند خود توصیه می کند:

پسرم! خودت را معیار و مقیاس قضاوت بین خود و دیگران قرار ده، پس آن چه که برای خود دوست داری برای دیگران دوست بدار، و آن چه برای خود نمی پسندی برای دیگران مپسند، ستم مکن، همان گونه که دوست نداری به تو ستم شود، و احسان کن، همان طور که دوست داری به تو احسان شود، برای خویشتن زشت بدان همان را که برای دیگران قبیح می‌دانی و به همان چیز برای مردم راضی باش که برای خود رضا می دهی.

به خدا سوگند، هرگز با قومی در میان خانه اش جنگ نشده است، مگر آن که ذلیل و مغلوب گشته اند، پس شما وظیفه خود را به یکدیگر حواله دادید و همدیگر را سست گردانیدید تا این که اموال شما از هر طرف به غارت رفت و سرزمین های شما از تصرفتان خارج گردید

۷- ایجاد بسترهای اقتصادی

فقر و تهیدستی در هر جامعه ای زاینده بسیاری از معضلات اجتماعی بوده و جامعه را به بیراهه می کشد، امام علی(علیه السلام) می فرماید:

«الفقر،،، مدهشه للعقل»؛۵ تهیدستی، عامل وحشت عقل است.

«العسر یشین الاخلاق»؛۶ تنگدستی اخلاق را زشت می کند.

«المسکنه مفتاح البۆس»؛۷ ناداری کلید نکبت است.

«الفقر داعیه للمقت»؛۸ فقر دشمنی و ستیز را در اجتماع پدید می آورد.

در جامعه ای که اقتصاد آن بیمار است، بزهکاری، فساد اخلاق و رذیلت های گوناگونی پدید آید و چنین جامعه ای، به ورطه کارهای زشت و زننده می افتد.

۸- همبستگی ملی

امام علی(علیه السلام) در فرازی از خطبه ۷۲ که پس از دریافت خبر هجوم لشکریان معاویه به شهر انبار و غارت اموال مردم ایراد فرمودند یادآور می شوند:

به خدا سوگند، هرگز با قومی در میان خانه اش جنگ نشده است، مگر آن که ذلیل و مغلوب گشته اند، پس شما وظیفه خود را به یکدیگر حواله دادید و همدیگر را سست گردانیدید تا این که اموال شما از هر طرف به غارت رفت و سرزمین های شما از تصرفتان خارج گردید.

پى نوشت‌ها :

۱- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۲، ص ۲۴،۳

۲- نهج البلاغه نامه ۳،۵

۳ بحارالانوار ج۷، ص ۳،۳

۴- بحارالانوار ،ج۶ ص ۹۱،۴

۵- نهج البلاغه، حکمت ۹۱،۳

۶- غرر و درر، ج۲، ص ،۹

۷- بحارالانوار، ج ۸۷، ص ۳۵،۳

۸- نهج البلاغه، حکمت ۹۱۳

زهرا اجلال

–انتها–

تهیه کننده : پرويز ظ.

نهج البلاغه در بخش قرآن و نهج البلاغه سايت سرزه

بیت انتخابی از دیوان حافظ :

صد ملک دل به نيم نظر می‌توان خريد
««« »»»
خوبان در اين معامله تقصير می‌کنند

عواملی که اخلاق را در جامعه شکل می دهند!

TT / 0 — TP / 0%

با دیگران به اشتراک بگذارید

[ منبع این خبر سایت سرزه می باشد. ]

در صورتی که در خبر منتشر شده تخلفی مشاهده میکنید و یا نیاز به ارتباط با مسئول سایت جوونی | جدیدترین اخبار روز ایران و دنیا دارید روی این قسمت کلیک کنید.

گزارش تخلف

تمامی مطالب از سایت های مجاز فارسی و ایرانی تهیه و جمع آوری شده است، در صورت وجود هرگونه مشکل از طریق صفحه گزارش تخلف اطلاع دهید.

تبلیغات

جدیدترین اخبار منتشر شده

تبلیغات

دانلود سریال خارجی

دانلود فیلم ایرانی

دانلود فیلم خارجی

دانلود فیلم و سریال