ارگ شیرین؛ تاریخ تجارت در غرب کشورمان ایران (۶ عکس)


قصر شیرین؛ تاریخ تجارت در غرب ایران

کرمانشاه، نوستالژی شیرین دیار فرهاد، بیستون و آناهیتا و طاق بستان. سرزمین مردم غیوری که به مقتضای مکان مدام در معرض هجوم و زیان بوده‌اند، خواه اعراب و خواه مغولان خونریز و روزی دیگر عثمانیان ترک و یک روز ارتش بعث کشور عراق.
هفته نامه تجارت فردا – نشاط معرفتی: کرمانشاه، نوستالژی شیرین دیار فرهاد، بیستون و آناهیتا و طاق بستان. سرزمین مردم غیوری که به مقتضای مکان مدام در معرض هجوم و زیان بوده‌اند، خواه اعراب و خواه مغولان خونریز و روزی دیگر عثمانیان ترک و یک روز ارتش بعث کشور عراق.
یادگار اجداد غارنشین و گنج دره هرسین و هنوز در کوچه پس کوچه‌های کنگاور، صدای بازرگانان شوشی و بین‌النهرین به گوش می‌رسد. سرزمینی کهن بر اتوبان شاهی که اکباتان هخامنشی را به بابل وصل می‌کرد و تیسفونش ییلاق پادشاهان ساسانی بود.
کرمانشاه که به واسطه موقعیت جاای مدام در پیشخوان هجوم بیگانگان بوده، در دوران صفویه میدان‌ستیز ایران و عثمانی بود و در دوران قاجار، مدام منطقه‌ای در ستیز. در نبرد بین المللی اول به تصرف قوای عثمانی درآمد و در نبرد بین المللی دوم به تصرف قوای ارتشی انگلستان و در دوران نبرد تحمیلی مورد هجوم قوای بعث کشور عراق، اما سرزمینی مدام مستحکم و غیور.
این شهر تا پیش از دوران قاجار هرگز قادر نبود به عنوان قطب تجاری و اقتصادی غرب کشور مطرح شود و مدام تحت نفوذ همدان بود، اما در دوره قاجار با قرارگیری گمرک غرب در کرمانشاه امتیازات ویژه‌ای به این شهر اعطا و کرمانشاه به مرکز مهم تجارت غرب کشور بدل شد.
در دوران قاجار و حکومت محمدعلی میرزای دولتشاه، بازار بزرگ این شهر بنیان نهاده شد و نخستین اکتشافات نفتی در همین استان انجام شد، کرمانشاه معدن نفت، گچ، آهک، آهن و سنگ‌های تزیینی است و دامپروری و کشاورزی آن کم‌نظیر است.
عکس شماره ۱ ⇩
عکس کاخ شیرین؛ تاریخ تجارت در غرب ایران
بزرگ‌ترین محصولات کشاورزی آن گندم، نخود، گشنیز و پیاز است و محصولات دامپروری، دام، پوست و روغن نباتی. صنایع دستی کرمانشاه سابقه‌ای طولانی دارد، دورانی کرند غرب زرادخانه اهمیتی می داری بوده که سلاح‌های مختلف می‌ساخته، گلیم بافی از صنایع دستی خانگی است که در بیشتر نقاط و به‌خصوص هرسین رواج دارد. موج‌بافی یکی از هنرهای خانگی است که هنوز در منطقه اورامانات رواج دارد.
پرده‌بافی و جاجیم‌بافی نیز یکی از صنایع دستباف کرمانشاه است و قالیبافی و نمدمالی که باستانی دیرینه میان مردم این منطقه است و گیوه که پاپوش نرم و آسان نواحی صعب‌العبور زاگرس است. چیغ، حصیری که روی آن نقش‌های فرق می داری به وسیله نخ‌های رنگ به رنگ پشمی ایجاد می‌شود و برای حفاظت سیاه چادرها استفاده می‌کنند و قلمزنی و ابزارهای فلزی.
کرمانشاه امروز، سرزمینی است که در کنار آشفتگی‌های کشور عراق و کشور ترکیه، از آسایش برخوردار بوده و پتانسیل مبدل شدن به پایگاه تجاری غرب کشور و گسترش روابط تجاری با کشور عراق را در خود دارد و با راه‌‎اندازی خط هوایی کرمانشاه‌-‌سلیمانیه، کرمانشاه توانایی مبدل شدن نه‌تنها به اتوبان غرب کشور، بلکه منطقه را در خود دارد و چه خوب اگه این تهدیدات را به فرصت تبدیل سازیم.
این شهر از دوره صفویه بنام کرمانشاهان یاد شده و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نام کرمانشاه کنار زده شد و به «قهرمان شهر»، «ایمان شهر» و نهایتاً «باختران» بدل شد. با پیگیری نمایندگان مجلس در سال ۱۳۷۳ش با تصویب مجلس شورای اسلامی نام باختران بار دیگر به کرمانشاه عوض شد.
از سرزمین طاق بستان

شواهد و مدارک باستان‌شناختی نشان می‌دهد کرمانشاه از نخستین زیستگاه‌های انسان اولیه به شمار می‌رفته و یکی از مراکز مهم جمعیتی در زاگرس میانی محسوب می‌شده است. تمامی مراحل و ادوار حیات انسان از عهد حجر تا دوره‌های تمدنی پیش از تاریخ و سپس تا تشکیل حکومت‌های بزرگ، سیر تحول خود را در این محدوده گذرانده است.

در هزاره چهارم ق‌م، استان کرمانشاه یکی از مراکز مهم تجاری و تبلیغاتی بود. بازرگانان این استان با بازرگانان شوشی و بین‌النهرینی داد و ستد و تبادل کالا داشتند. وجود بازارهایی از آن دوره در «گودین» کنگاور و «چغاگاوانه» اسلام‌آباد شاهدی بر این مدعاست.
با شکل‌گیری حکومت‌ها، این خطه یکی از مراکز مادی محسوب می‌شد. از این دوره یادمان‌های با‌ارزشی چون دژ گودین در کنگاور برجای مانده است. در این دوره کرمانشاه یکی از شاهراه‌های زندگی ای ایران بود و جاده اکباتان به بابل از این استان عبور می‌کرد.
با احداث شهرهایی چون حلوان در این منطقه و سیاست شهرسازی پادشاهان ساسانی در غرب کشور ـ‌که به بنیاد شهر کرمانشاه منجر شد‌ـ این حوزه بیش از پیش اعتبار یافت و شاهان ساسانی با ایجاد پل‌هایی بر روی رودخانه‌ها و ساخت عمارت های عام‌المنفعه، رفاه و رونق اقتصادی را برای مردم این دیار به ارمغان آوردند.
عکس شماره ۲ ⇩عکس کاخ شیرین؛ تاریخ تجارت در غرب ایران
سیری در پیشینه تجارت ایران غربی
مستندات تاریخی جهان، اوضاع اقتصادی و تجاری کشور از عصر باستان و تا گذشت قرونی از عصر میانه و شیوه‌های مرتبط با بحث از جمله صادرات و واردات و بازتاب‌های اطرافی آنها را متاسفانه مکتوم قرار داده و لذا انعکاس وضعیت پروسه‌هایی چون تبلیغاتی، امنیت و اقتصاد و در کلیت آن دادوستد تجاری در جهان جوانب ایران بزرگ در منابع مکتوب مربوطه مغفول مانده است.
در حالی‌ که می‌دانیم ایران کشوری با سابقه نورانی در ابواب مهم روابط تجاری و تبلیغاتی محسوب می‌شده و با توجه به پیشتازی در خشکی و دریا که واجد تبلیغاتی پررونقی بوده است، در عصر ساسانیان، شریان حیات تجارت- یعنی تبلیغاتی در راه‌های رابطه ای و مواصلاتی جاده ابریشم و اتوبان بزرگ خراسان، بغداد و بالعکس در حیطه مسیرها و معابر و عمل و ابتکار و ابتکار ایرانیان و مردم غرب کشور یا ایران غربی واقع بوده است.
از این‌رو ایالت کهن کرمانشاهان به جهت برخورداری از تردد کاروان‌های تجاری و غیر آن و به واسطه وجود راه‌های رابطه ای و مواصلاتی که در زمان ایلخانان مغول از حیث کارکرد تجاری به راه‌های داخل و برون‌مرزی تقسیم شده بود، ویژه داد و ستد تجارت داخلی و خارجی به حساب می‌آمدند و بالغ بر چهار اتوبان اصلی از جمله راه تجاری آذربایجان و کرمانشاه بود (شهر، سیاست و اقتصاد در عهد ایلخانان، ص ۲۷۳ تا ۲۷۵).
بدیهی است در این میانه وجود کاروانسراها را حتی مهم‌تر از راه‌سازی دانسته‌اند، به این علت که آسایش کاروان‌ها در راه‌های مواصلاتی موکول به آن بوده است که در هر خانه کاروانسرایی مجهز و مناسب موجود موجود باشد (سیاست و اقتصاد عصر صفوی دکتر محمد‌ابراهیم باستانی‌پاریزی، ص ۹۶ تا ۱۰۳).
و لذا کرمانشاهان در این مورد نیز بی‌بهره نبوده و از وجود کاروانسراهای عمده‌ای چون کاروانسرای شاه عباسی بیستون و ماهیدشت نصیب برده است. در هر حال کیفیت امور تجارت، اقتصاد، امنیت راه‌ها و تردد بازرگانان حالتی کم و بیش مثبت و منفی یا دارای یک منحنی فراز و فرود در طول قرون متمادی و تا مقطع تاریخ معاصر ایران و برهه مشروطیت در غرب و جنوب غرب کشور بوده است: کرمانشاهان، استان لرستان، خوزستان، چهارمحال و بختیاری و‌… که در یک سیطره اقتصادی و حاکمیتی مشترک از سال ۱۲۲۱ ه‌ق قرار داشته‌اند به نحوی بوده است که داد و ستد تجاری همگون و حداقل هماهنگی را سیر کرده است.
همزمان با هجوم افغان و سقوط اصفهان، کرمانشاهان نیز با تجاوز عثمانی‌ها مواجه شد و بار دیگر رو به انحدام نهاد. در زمان حکومت زندیه، خوانین زنگنه و اهالی کرمانشاه نخست حکومت کریم‌خان را نپذیرفتند، به همین جهت کرمانشاه مدتی با محاصره و تخریب مواجه بود. در دوره قاجاریه، کرمانشاه اعتبار و اهمیت بسیار پیدا کرد. فتحعلی‌شاه در سال ۱۲۲۱ هـ.‌ق یکی از پسران خود بنام «محمد‌علی میرزای دولت‌شاه» را با سمت سرحدداری عراقین به این شغل منصوب و ایالت خوزستان را نیز ضمیمه قلمرو او کرد.
در این زمان کرمانشاه به یک پایگاه ارتشی مجهز علیه دولت عثمانی تبدیل شد. ممالک ثلث غرب، جنوب غرب و سرحدداری عراقین در سایه امنیت ایجاد‌شده خاندان‌هایی از مردم بین‌النهرین یا کشور عراق کنونی به داخل فلات ایران مهاجرت کرده و عمدتاً در کرمانشاهان و بعضاً در همدان ساکن شدند که از میان آنان می‌شود به خاندان‌های وکیل‌الدوله‌های بریتانیا و سادات تاجر بغدادی اشاره کرد که در راه‌اندازی چرخه تولید و تجارت، باروری اقتصاد، رونق داد و ستد و تبلیغاتی نقش مهم و ارزنده‌ای ایفا کرده و همین امر ایجاب کرد تا سادات تاجر بغدادی در سرای گمرک کرمانشاه، تجارت اصلی کالای بمبئی و بغداد را راه‌اندازی کنند (کلیات آثار غیرت کرمانشاهی).
عکس شماره ۳ ⇩عکس کاخ شیرین؛ تاریخ تجارت در غرب ایران
در نبرد بین المللی اول کرمانشاه به تصرف قوای عثمانی درآمد، ولی پس از سقوط بغداد آنها عقب‌نشینی کردند. در نبرد بین المللی دوم نیز کرمانشاه به تصرف قوای ارتشی انگلستان درآمد.
به هر صورت وضعیت اقتصادی کرمانشاهان تا سال‌های پس از ۱۹۰۰ تولدی یعنی پدیده مشروطیت و آستانه نبرد بین المللی اول۱۲۹۷- ۱۲۹۳خ در آثار سیاحان غیر‌ایرانی از جمله ویلیامز جکسن آمریکایی چنین آمده است: «از قرن نوزدهم به بعد در نتیجه سیاحت و تجارت شهر کرمانشاه بیشتر مورد معرفی اروپاییان واقع شده و از نگاه تبلیغاتی، موقعیت عالی ای داشته باشد، زیرا بر سر راه کاروان‌رو اصلی ایران و بین‌النهرین واقع شده، بازار دادوستد و تهیه کرد و به فروش رسان آن بسیار گرم است.
شهر کرمانشاه دارای کاروانسراهای متعدد است و این کاروانسراها معمولاً پر از بازرگانان و تجار یا زائران ایرانی است که عازم زیارت کربلا هستند، پرسه زدن این حسن را داشت که به من مجال داد، عکس و تصویری از فعالیت‌های تبلیغاتی کرمانشاه را حاصل کنم. در بازارها، دادوستد محصولات و فرآورده‌های مکانی از قبیل غلات، گندم، جو، میوه، صمغ و تریاک با رونق تمام در جریان بود (سیاحت نامه جکسن، ایران و گذشته و حال، ص ۲۶۷ تا ۲۶۹).
موسیو لویی رابینو نماینده امپریال بانک یا بانک شاهی ایران و بریتانیا که در مقطع مشروطیت در کرمانشاه بوده است، در گزارش اقتصادی خود نگاشته است: «بازرگانان کرمانشاه نمایندگان خود در همدان و بغداد هستند که تعداد آنان به نزدیک به دویست بازرگان می‌رسد و بیشتر کارشان در پیوند با کالاهای منچستر است که از منچستر یا از راه بغداد وارد می‌کنند، شکر را از مارسی (کشور فرانسه) وارد می‌کنند، تریاک و جنگ‌افزار و پوست بز و قالی را نیز به بغداد یا انگلستان صادر می‌کنند.
بازرگانان کاشانی از کرمانشاه تنباکو، کالاهای ابریشمی بومی و کالاهای مسی را وارد می‌کنند و به کاشان می‌فرستند. بازرگانان یزدی از کرمانشاه، حنا و ابریشم وارد می‌کنند. بازرگانان همدانی، نفت، برنج، چیت روسی و … کالاهای شیشه‌ای وارد می‌کنند» (گزارشی از تبلیغاتی و جامعه شهر و ایالت کرمانشاه در سده نوزدهم تولدی یا سنت لویی رابینو، ص ۲۵ تا ۲۷).
اطاق تبلیغاتی کرمانشاهان چه وقتی تاسیس شد؟

پیش از ایجاد هرگونه تشکیلات صنفی و اتحادیه‌های تجاری در تاریخ معاصر ایران و عمدتاً پیش از مشروطیت، حرکتی اجتماعی در مرکز کشور در عهد سلطنت ناصرالدین‌شاه (۱۳۱۳-۱۲۶۴ هـ. ق) انجام شد که در تالیف افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی ذیل مبحث طبقه بازرگان، هوشیاری اجتماعی و مجلس و وکلای تجار از آن نام برده شده است، چنان که می‌خوانیم «مجلس وکلای تجار ایران» که مجلس تجارت هم می‌گفتند یکی دیگر از مناظم تازه است، سیستم اقتصادی با صلاحیت حقوقی و شخصیت سیاسی. در فرض کلی، این مجلس مقام تنظیم‌کننده نقشه ترقی اقتصادی و توسعه تبلیغاتی خارجی بود، از نگاه قضایی مسوولیت محکمه تجارت را بر عهده داشت و حتی با اختیاراتی بیشتر از آن، بالاخره رسمی بود، مرکب از نمایندگان گلچین تجار ایران با هدف سیاسی، بر روی هم جلوه‌های تازه‌ای بود، از حرکت اجتماعی طبقه تجار در اوضاع تاریخی زمانه.

مجلس وکلای تجار که در سال ۱۳۰۱ هـ. ق تاسیس یافت، تشکیل می‌شد از مجلس مرکزی پایتخت با شاخه‌های گسترده‌اش در همه ولایات.
رای گیری مجلس وکلای تجار در بیشتر ولایات در دو ماهه شوال و ذی‌القعده ۱۳۰۱ به ثمر رسید، مجالس یکان یکان برپا گشتند (افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشر‌نشده دوران قاجار، ص ۳۳۵).
آدمیت خلال معرفی هیات وکلای شهرها در رابطه با وکلای تجار در کرمانشاهان آورده است: «وکلای ده‌گانه کرمانشاه، از طرف سی و یک نفر در ذی‌القعده برگزیده شدند اما صورت آن به‌دست نیامد» (همان، ص ۳۳۹).
پیرامون حتمیت تشکیل هیات وکلای تجار کرمانشاهان شکی نیست، به این علت که ظل‌السلطان که از سال ۱۲۹۶ هـ‌ق بر بخش گسترده‌ای از ایران آن روزگار حاکمیت داشته در پاسخ تلگراف صدر اعظم نگاشته است: «همان قسم که در روز اول حکم فرمودید مجلس تجارت در ولایات منعقد شود، اینجانب هم به همه ولایات نگاشتم و جواب‌های تشکر‌آمیز از فارس و کرمانشاهان و بعضی مکان های دیگر رسید» (همان، ص ۳۴۸ و ۳۴۹).
عکس شماره ۴ ⇩عکس کاخ شیرین؛ تاریخ تجارت در غرب ایران
بر همین اساس نقش تجار و بازرگانان در جریان‌های سیاسی جامعه در هر حال و با هر اندیشه‌ای نقشی کارساز و کلیدی بوده، در استان کرمانشاهان شماری از بازرگانان در دوره اول مجلس شورای ملی سال ۱۲۸۵ خورشیدی نامزد احراز نمایندگی یا وکالت مجلس شده (اسناد رای گیری مجلس شورای ملی کرمانشاهان در بیست و چهار دوره مجلس شورای ملی، ص ۴۱ تا ۴۳).
گلچین دوره اول مجلس از کرمانشاهان یکی از بازرگانان بنام حاج ملک محمد تاجرکرمانشاهی بوده که از منطقه تجار و کسبه به نحو رای گیری طبقاتی از طرف مردم کرمانشاه برگزیده شد (نهضت مشروطیت در کرمانشاه و کنگاور، ص ۱۴۹).
از سال ۱۳۰۴ خورشیدی شهرستان‌های سنقر و کرمانشاه دارای هیات‌های انجمن تجار بوده و اسنادی با سربرگ مربوطه از آنها وجود می دارد (اسناد تجاری ادوار اول تا پنجم شورای ملی ۱۳۰۴- ۱۲۸۵ ش، ص ۴۸۹،۴۹۲ و ۴۹۳).

در اسناد و اوراق کمیسیون عرایض ادوار مجلس شورای ملی شهریور‌ماه سال ۱۲۰۶ خورشیدی، عریضه‌ای با سربرگ چاپی هیات انجمن تجار کنگاور و با امضای سرپرست انجمن تجار و ممهور به مُهر هیات مذکور وجود می دارد که تظلمات عمومی را به مجلس شورای ملی دوره ششم اعلام داشته است (اسناد بایگانی راکد کمیسیون عرایض مجلس شورای ملی دوره ششم، ج ۱، کارتون ۶۵، نمره ۶۴-).

به هر صورت تا پیش از تشکیل اطاق تجارت کرمانشاه به صورت رسمی در سال ۱۳۱۰، انجمن تجار شهرستان‌ها پیگیر مطالبات مردمی و صنفی محل خود بوده‌اند. و از جمله هم موجودیت انجمن عمومی اصناف کرمانشاهان که در سال ۱۳۰۵ خ فعال بوده و اعضای شناخته‌شده‌ای داشته است (مکتوب نمره ۱۳۳، ۲۵ شهر رجب ۱۳۴۵، کتابخانه اسناد مجلس).

وزارت تجارت و خواص عامه

پس از مشروطه در تشکیلات تازه دولتی برابر نظام نوین دو وزارتخانه به اسامی تجارت و خواص عامه پدید آمد، وزارت تجارت، وزارتخانه باز سازی نبود، اما پیش از مشروطیت فاقد اهمیت نقش اجرایی بوده و تنها به آن بخش از اختلافات بازرگانان که امکان آن نبود تا دربین خود محبت آمیز آن اختلافات حل شود، رسیدگی می‌شد و گاهی نیز در اختلافات و برخوردهای تجار ایرانی و دیگر کشورها خودی نشان می‌داد، اما در تشکیلات تازه وزارت تجارت، اداراتی شبیه به اداره محاکمات تجاری داخله، اداره فلاحت و اداره صنایع جای داده شد و از اداره‌ای تشریفاتی به سازمانی بزرگ و مهم که درمقابل مجلس شورای ملی پاسخگو و مسوول بود بدل شد (تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، ج ۲، ص ۷۹۷).

قانون تشکیل اتاق‌های تجارت

قانون تشکیل اتاق‌های تجارت در دهم مهرماه ۱۳۰۹ خورشیدی تصویب و به موجب آن مجوز تاسیس ۳۶ اطاق تازه در شهرهای بزرگ به تناسب نمایندگان از ۶ الی ۱۵ نفر داده شد. بنا به نوشته مواد قانون عضویت در اطاق تجارت افتخاری و مدت عضویت اعضا سه سال تعیین شد که در انتها هر سال یک ثلث اعضا باید تجدید می‌شدند و در قانون تکالیف اطاق نیز تمجید شده بود (نشریه از مجلس وکلای تجار تا اطاق ایران، ص ۲۶). اطاق تجارت کرمانشاه بر اساس توصیه اصلاح قانون اطاق تجارت و اصلاحات انجام‌شده آنکه از جانب مجلس دوره هشتم به ثبت رسانده شده بود بوجود آمد (نشریه اطاق تجارت، شماره ۳۲، ۱۵ بهمن ۱۳۱۰، ص ۱۱).
عکس شماره ۵ ⇩عکس کاخ شیرین؛ تاریخ تجارت در غرب ایران

تشکیل نخستین دوره اطاق تجارت در کرمانشاه
اطاق تجارت کرمانشاه و سپس با تغییر نام آن به اطاق تبلیغاتی از نخستین روز تشکیل نشست تمامی مطالب و مراتب مطرح‌شده و تصمیمات متخذه آن توسط منشی مربوطه در دفترهایی با کاغذ بزرگ آزمایشی مجلد، با قلم نیش و جوهر مرکب، سیاه، آبی، بنفش شرح اقدامات لازمه آن به تعداد هر جلد دفتر تا دوران انقلاب اسلامی به تصویب رسانده شده، نخستین نشست اطاق به این صورت در جلد اول دفتر مربوطه آمده است: بر حسب فراخوان حکومت جلیله کرمانشاهان «نمایندگان محترم اداره کل تجارت» روز یکشنبه ۱۶ آبان ماه سال ۱۳۱۰ مردان مفصله ذیل که از طرف هیات معظم دولت به عضویت اطاق تجارت کرمانشاه گلچین شده‌اند، در دارالحکومه حاضر، اعتبارنامه عضویت اطاق به ۱۱ نفر حاضرین از طرف حکومت جلیله تسلیم شد. اسامی حاضرین: آقای حاجی سیدمهدی ملکوتی، آقای حاجی سید‌مرتضی سامنی‌زاده، آقای میرزاعلی‌آقا فخرالتجار، آقای میرزا عباس حاج‌دایی، آقای حاج محمد‌هادی حریری، آقای میرزا فتح‌الله قندی، آقای حاجی میرزا عباسعلی فرهودی، آقای حاجی عبدالحسین‌صاحب، آقای حاج‌حسن کاشانی، آقای حاج‌خان رحمان، آقای موشی لاله‌زار.
در روز پنجشنبه ۲۰ آبان ماه ۱۳۱۰ با توزیع اوراق سفید و اخذ رای مخفی به صورت فردی نسبت به تعیین هیات رئیسه اقدام شد و آقای میرزا عباس حاج‌دایی (حاج‌عباس حاج‌دایی) با هفت رای به عنوان سرپرست انتخاب شد (دفتر ثبت صورت جلسات اطاق تجارت کرمانشاه، دفتر یکم، ص ۱ و ۲).
از همان تاریخ و تا ۱۳۲۵ که مدت وقتی مرحوم عبدالحسین صاحب از تجار سرشناس کرمانشاهان که باب تجارتی گسترده را در شام [حلب- دمشق] با شارل کباری از تجار بین المللی راه انداخته بود، حاج‌دایی همچنان عهده‌دار ریاست اطاق تجارت بوده و دوباره از ۱۰ /۶ /۱۳۲۶ تا ۷ /۵ /۱۳۴۷ ریاست اطاق به عهده این شخصیت مردمی، خدمتگزار، کارآفرین، متدین و دل باخته عمران و آبادانی و توسعه و بسط معارف بوده است. تشعشع آشکار شخصی مرحوم حاج‌عباس حاج‌دایی از سال ۱۳۱۲، نسبت به دایر کردن شبکه روشنایی و توسعه آن در سال‌های بعد چنان بوده است که هیچ مسوولی اعم از استاندار، فرمانده، لشکر روسای ادارات و… پیش از وجود در اطاق و معرفی خود به مشارالیه و اعضای اطاق، جایز به وجود در محل کار و معارفه و انجام تکلیف نبوده و این پدیده نیکو در رابطه با وجود نمایندگان ادوار مجلس شورای ملی نیز راستگو می‌نموده است.
اعضای هیات رئیسه دوره دهم اطاق تبلیغاتی همراه با عالیخانی

ادوار موجودیت اطاق تجارت و سپس تغییر نام آن به اطاق تبلیغاتی برابر مستندات موجود و صورت جلسات دفاتر مربوطه به این صورت بوده است:

■ دوره اول سه‌ساله از ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۳
■ دوره دوم اطاق از بهمن سال ۱۳۱۳ تا بهمن ۱۳۱۶
■ دوره سوم از ۱۳۱۶ تا تیرماه ۱۳۲۰.
بدیهی است در این دوره و از تاریخ دوم آبان ماه ۱۳۱۷، برابر بخشنامه وزارت تبلیغاتی نام اطاق تجارت به اطاق تبلیغاتی تغییر یافت (نوشته بخشنامه وزارت تبلیغاتی، جلد دوم دفتر ثبت صورت‌جلسات، ص۱۵۴ تا ۱۶۰).
دوره چهارم اطاق تبلیغاتی کرمانشاهان از ۱ /۶ /۱۳۲۰ آغاز به فعالیت کرده که مصادف بوده است با اشغال کرمانشاهان از جانب نیروهای متفقین که به موجب نامه ۳۱ /۴ /۱۳۲۱ وزارت تبلیغاتی و پیشه و هنر و بر حسب ماده ۲۹ قانون تازه اتاق‌های تبلیغاتی مصوب دوم تیرماه ۱۳۲۱، در ۱۵ /۵ /۱۳۲۱ منحل شده است و لذا دوره پنجم اطاق از روز یکشنبه ۱۷ آبان ماه ۱۳۲۱ آغاز به فعالیت کرده است (دفتر ثبت صورت‌جلسات، جلد سوم، ص ۷ و ۸).
در دفتر ثبت صورت‌جلسات جلد سوم صص ۶۵ و ۶۶ و ۶۷ آمده است: چون دوره پنجم اطاق یا به تعبیری دوره اول قانون تازه اتاق‌های تبلیغاتی در هفدهم آبان ماه ۱۳۲۳ منقضی می‌شده، بنا به دستور مورخه ۵ /۶ /۱۳۲۳ وزارت تبلیغاتی و پیشه و هنر از طرف استانداری، انجمن رای گیری دوره دوم تازه یا دوره ششم قبلی از ۲۳ مهر تشکیل و جریان رای گیری و تشکیل جلسات دوره مذکور در دفتر ویژه به تصویب رسانده شده، بنابراین نشست سی و ششم دوره پنجم به عنوان نخستین نشست دوره ششم یا دوره دوم قانون تازه در هجدهم ماه دی ۱۳۲۳ تشکیل و تلقی می‌گردد. در این نشست انتخاب هیات رئیسه انجام شد و مرحوم حاج عبدالحسین صاحب با داشتن پنج رای درمقابل سه رای مرحوم حاج‌عباس حاج‌دایی به عنوان سرپرست اطاق برگزیده شد (جلد سوم دفتر ثبت صورت جلسات، ص ۶۸ و ۶۹).
دوره دوم قانون تازه اطاق در دهم برج شهریور ۱۳۲۶ منقضی و لذا نخستین نشست دوره سوم اطاق در هجدهم مهرماه ۱۳۲۶ تشکیل و حاج‌عباس حاج‌دایی به عنوان سرپرست انتخاب شد (دفتر صورت‌جلسات، جلد سوم، ص ۱۲۵).
عکس شماره ۶ ⇩عکس کاخ شیرین؛ تاریخ تجارت در غرب ایران
دوره چهارم اطاق در ۱۶ ماه خرداد ۱۳۲۹ تشکیل شد و تا برج شهریور ۱۳۳۱ به کار خود ادامه داد. در پنجم برج شهریور نخستین نشست دوره پنجم اطاق با تعیین هیات رئیسه که همچنان مرحوم حاج‌دایی بوده است به کار خود ادامه داده و در پنجم برج شهریور ۱۳۳۳ دوره آن منقضی شده. اطاق تبلیغاتی کرمانشاهان از اول برج شهریور ۱۳۳۳ دچار فترت شده و تا ۳ /۶ /۱۳۳۴ یعنی مدت وقتی بالغ بر یک سال و یک ماه فعالیتی نداشته است. دوره ششم اطاق در ۳۰ /۶ /۱۳۳۴ تشکیل شد و با تعیین هیات رئیسه کار خود را آغاز کرد و در دوره هفتم نخستین نشست خود را در ۲۶ /۷ /۱۳۳۷ آغاز کرد و تا ۲۶ /۷ /۱۳۴۰ ادامه داشت.
دوره هشتم اطاق در ۱۸ /۷ /۱۳۴۰ کار خود را آغاز و در ۱۲ /۱۰ /۱۳۴۳ منقضی، دوره نهم اطاق در ۱۸ /۷ /۱۳۴۴ تشکیل و در هفتادمین نشست ۷ /۵ /۱۳۴۷ به کار خود انتها داد (جلد ششم دفتر صورت‌جلسات، ص ۱۰۵ و ۱۰۶).
در جریان عبور از دوره نهم به دوره دهم بنا به بخشنامه وزارت اقتصاد بحث تعویق رای گیری دوره دهم رقم خورد که مرحوم حاج‌دایی این بحث را خلاف قانون آگاهی داشته و نشأت‌گرفته از فعل و انفعالاتی اظهار کردند و در همین رابطه مستعفی شدند (دفتر صورت‌جلسات، جلد ششم، ص ۱۰۷).
در ادامه بحث که مربوط به دوره وزارت دکتر علینقی عالیخانی به عنوان وزیر اقتصاد است، اقداماتی انجام شد. رای گیری دوره دهم اطاق کرمانشاهان در ۱۲ /۶ /۱۳۴۷ برگزار و اعضای مربوطه انتخاب و به موجب آگهی شماره فرمانداری کرمانشاه به اطلاع مردم رسانیده شد. بحث انتخاب هیات رئیسه درمیان خود آنان که مراتب مشروحه امر در پرونده‌های مربوطه وجود می دارد، مورد اختلاف بوده و در نتیجه آنچه لزوم بازگفتار آن را در این پیشینه محسوس می‌نماید این است که احتمالا طول مدت ریاست حاج‌دایی از سال ۱۳۱۰ تا نزدیک به سال ۱۳۴۸ و قریب ۳۸ سال بدون وقفه و تنها در یک دوره آن هم به مدت شش ماه که عبدالحسین صاحب به ریاست اطاق برگزیده می‌شوند و همچنین تعلل اعضای اطاق در تعیین هیات رئیسه در مدت وقتی بالغ بر حدود ۹ ماه موجب می‌شود تا استاندار کرمانشاهان با جلب موافقت مسوولان وزارت اقتصاد درصدد ایجاد تغییری در اطاق برآید و بدون انحلال دوره دهم که محملی برای انحلال آن نداشته، نسبت به تعیین هیات رئیسه اقدام و نسبت به انتخاب آقای جواد غضنفری به عنوان سرپرست اطاق اقداماتی انجام شود.

دوره اول اطاق تبلیغاتی کرمانشاهان

در سال ۱۳۴۹ بدون این که دسترسی به اسنادی داشته باشیم که چگونگی نامگذاری دوره دهم اطاق را به دوره اول روشن نماید، روال کار به صورت دوره اول اطاق با مدیریت تازه در تکاپوی راه‌اندازی و تاسیس دانشگاه در کرمانشاه به اقداماتی دست زده که صحنه‌گردان آن سرپرست اطاق بوده است (نشریه کیهان، ش ۸۰۴۳، ۲۴ اردیبهشت ماه ۱۳۴۹، ص ۱۵).
دوره دوم اطاق تبلیغاتی در سال ۱۳۵۳ آغاز به فعالیت کرده و در این دوره ظاهراً بدون دسترسی به مدارک مورد لزوم، واپسین دوره اطاق تبلیغاتی کرمانشاهان است که منتهی به پدیده باشکوه انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ شده. بدیهی است در ادوار بعدی تشکیل اطاق مربوط به پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل دولت ایران، سوابقی در اختیار نیست.

منابع:

۱- حاج امین‌الضرب تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، خسرو معتضد، نشر البرز،۱۳۸۰.
۲-شهر، سیاست و اقتصاد در عهد ایلخانان، سید‌ابوالفضل رضوی، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۹۰.
۳- سیاست و اقتصاد عصر صفوی، دکتر محمد ابراهیم باستانی‌پاریزی، انتشارات صفی علیشاه، ۱۳۶۲.
۴- حیات و زمانه شاهزاده محمدعلی میرزای دولتشاه، اردشیر کشاورز، انتشارات قشقایی، ۱۳۹۵، تهران بزرگ.
۵- کلیات آثار غیرت کرمانشاهی، به کوشش سید‌محمد‌سعید غیرت، کانون مطبوعاتی عطایی، سال ۱۳۳۷، تهران بزرگ.
۶- مقالات تاریخی وارسی نقش تجار و بازرگانان در تحولات تاریخی ایران (ایران غربی) نشریات غرب و جنوب غرب کشور، اردشیر کشاورز.
۷- نشریه باختر کرمانشاه و نیز با عنوان دادوستد تجاری عشایر غرب کشور در پدیده مشروطیت نشریه سیمره، اردشیر کشاورز، استان لرستان، خرم‌آباد، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱.
۸- سیاحت نامه جکسن، ایران و گذشته و حال، ابراهم ویلیامز جکسن، ترجمه منوچهر امیری، فریدون بدره‌ای، انتشارات خوارزمی با همکاری کانون انتشارات فرانکلین، ۱۳۵۷.
۹- گزارشی از تبلیغاتی و جامعه شهر و ایالت کرمانشاه در سده نوزدهم تولدی، سنت لویی رابینو، ترجمه و گردآوری محمدرضا (فریبرز) همزه‌ای، انتشارات دانشگاه رازی کرمانشاه، ۱۳۹۱.

۱۰- افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشده دوران قاجار، فریدون آدمیت و هما ناطق، انتشارات آگاه، شماره ثبت ۶۶۸، ۲ /۵ /۱۳۵۶، تهران بزرگ.

۱۱- اسناد رای گیری مجلس شورای ملی کرمانشاهان در بیست و چهار دوره مجلس شورای ملی به کوشش اردشیر کشاورز، علی ططری، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۰، تهران بزرگ.
۱۲- اسناد تجاری ادوار اول تا پنجم شورای ملی ۱۲۸۵، ۱۳۰۴ ش، به کوشش راضیه یوسفی‌نیا، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۸، تهران بزرگ.
۱۳- تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، خسرو معتضد، جلد دوم، ۱۳۸۸، تهران بزرگ.
۱۴- نشریه از مجلس وکلای تجار تا اطاق ایران، ویژه نکوداشت یکصد و بیست و هفتمین سال تاسیس اطاق تبلیغاتی و صنایع و معادن ایران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای ملی، ۱۳۸۹.
۱۵ – دفتر ثبت صورت‌جلسات اطاق تجارت کرمانشاه، دفتر یکم.

_____________________

گردآوری از : فرشته ق.

کار و زندگی در بخش خانه و خانواده سايت سرزه

بیت انتخابی از دیوان حافظ :

خزينه دل حافظ به زلف و خال مده
««« »»»
که کارهای چنين حد هر سياهی نيست

ارگ شیرین؛ تاریخ تجارت در غرب کشورمان ایران (۶ عکس)

TT / 501 — TP / 12%

با دیگران به اشتراک بگذارید

[ منبع این خبر سایت سرزه می باشد. ]

در صورتی که در خبر منتشر شده تخلفی مشاهده میکنید و یا نیاز به ارتباط با مسئول سایت جوونی | جدیدترین اخبار روز ایران و دنیا دارید روی این قسمت کلیک کنید.

گزارش تخلف

تمامی مطالب از سایت های مجاز فارسی و ایرانی تهیه و جمع آوری شده است، در صورت وجود هرگونه مشکل از طریق صفحه گزارش تخلف اطلاع دهید.

تبلیغات

تبلیغات