ادیب و محققی که طرفدار دیکتاتوری بود


ادیب و محققی که طرفدار دیکتاتوری بود

خبرگزاری فارس: ادیب و پژوهشگری که هوادار دیکتاتوری بود

سنت فکری محمد علی فروغی تلفیقی بود از لیبرالیسم، ملی‌گرایی و محافظه کاری بود به این سبب بود که وی باور داشت هیچ وقت نباید ترفند باستانی حکومت در ایران یعنی پادشاهی نابود بشود.

خبرگزاری فارس، با کمی تأمل می توان اصلی ترین دستاورد سلطنت ناصرالدین شاه قاجار را به کمک سفرهای وی به فرنگ، رفتن بعضی از محصلیّن ایران به غرب برای فراگیری علوم تازه و ازدیاد اطلاع عمومی و گسترش تحصیلات دربین طبقه میانگین جامعه دانست. این اتّفاق منتهی به راه اندازی مدارس تازه در ایران به همّت میرزا حسن تبریزی(سرشناس به رشدیه) شد که بی شک این مدارس به کمک معلمینی چون فروغی قادر بودند در جوار سایر عوامل انقلاب مشروطه در ایران را به ارمغان آورند.


اعضای لژ فراماسونری ایران نفر چهارم از راست محمدعلی فروغی

بدون هیچ دودلی محمدعلی فروغی یکی از اصلی ترین شخصیّتهای سیاسی سده اخیر ایران به حساب مییاید که شروغ فعالیّت خود را با تدریس در همین مدارس آغاز کرد و در آینده تبدیل به جوانترین سرپرست مجلس شورای ملی و پس از آن اصلی ترین مقام سیاسی پس از شخص شاه در ایران شد.

وی که رشد پیدا کرده در یک خانواده فرهنگی به حساب میامد افزون بر فعالیّتهای سیاسی توجه خاصی به ادبیات، تاریخ و فلسفه هم داشت و در این حوزه دست به نگارش آثار زیادی از جمله «سیر حکمت در قاره اروپا» و «تاریخچه ایران» زد. از این رو مدام دربین اهل علم و سیاست دو گونه شخصیّت شناسی متفاوت از وی به عمل می آید تا جایی که بعضی از سیاسیون وی را بزرگترین مدافع دیکتاتوری در زمان پهلوی دانسته و بعضی هم وی را یکی از بزرگترین مؤرخان و ادیبان و محققان سده اخیر ایران به شمار می آورند.

آغاز سلطنت پهلوی

محمدعلی فروغی را باید در شمار روشنفکران اواخر زمان قاجار به شمار آورد. سردمداران این طیف را که پیش از او به نقش آفرینی توجه کردند افرادی همچون میرزاملکم خان و فتحعلی آخوندزاده تشکیل می دهند. این جریان فکری اصلی ترین مسأله در عقب ماندگی ایران نسبت به غرب را کمبود قانون می دانند و برای تنظیم و به وحشت افتیم قانون، عمدتا تاریخ و فرهنگ ایران باستان در جوار مدرنیته غربی را الگوی عالی ای انتخاب میکنند.

محمدعلی فروغی با تصور این که لازمه حرکت ایران در مسیر توسعه، دگرگونی اساسی در رأس هرم توانایی است، حکومت قاجار را در این امر ناتوان می دانست. پس از کودتای ۱۲۹۸ که منتهی به روی کارآمدن رضا خان شد، بنا بر خلقیات ناسیونالیستی رضاخان و همچنین همکاری بریتانیا در توانایی گیری وی، فروغی وی را عالیترین نیرو برای تحقق ایران نوین دانست. به این سبب تمام تلاش خود را در جابجایی هرچه با سرعت تر توانایی به خاندان پهلوی صرف کرد. اگرچه هیچگونه همخوانی فکری میان رضاشاه و فروغی موجود نبود. فی الواقع این دو رشد پیدا کرده در دو مکتب فکری فرق داشتند. با این حال فروغی تمام تلاش خود را در جابجایی توانایی به خاندان پهلوی به انجام رساند و در روز تاج گذاری رضاشاه(۴ اردیبهشت ماه سال ۱۳۰۵)، با دریافت نشان درجه اول تاج از طرف شاه تازه ایران، سخنرانی خاصی در بزرگی فرهنگ ایران باستان و ضرورت پیروی از آن ایراد کرد.۱

*محمد علی فروغی اولین رییس وزیران خاندان پهلوی بود

پس از تاج گذاری، محمدعلی فروغی از طرف رضاشاه به عنوان اوّلین رییس وزیران خاندان پهلوی برگزیده میشود. هرچند عمر اولین زمان نخست وزیری فروغی کمتر از دو ماه بود. پس از استعفا و با اصرار شاه سمت وزارت جنگ کابینه مستوفی الممالک را بر عهده گرفت، مقامی که هیچ شباهتی به شخصیت فکری و سیاسی فروغی نداشت.۲

پس از تاج گذاری، محمدعلی فروغی از طرف رضاشاه به عنوان اوّلین رییس وزیران خاندان پهلوی برگزیده میشود. هرچند عمر اولین زمان نخست وزیری فروغی کمتر از دو ماه بود. پس از استعفا و با اصرار شاه سمت وزارت جنگ کابینه مستوفی الممالک را بر عهده گرفت، مقامی که هیچ شباهتی به شخصیت فکری و سیاسی فروغی نداشت

همان گونه که پیش از این اظهار شد، فروغی به عنوان شخصیتی که از اولین روشنفکران، تاریخ معرفی بکن و ادیبان به حساب میامد، راه برون رفت از اوضاع آن زمان ایران را توجه به قانون و مدرنیته غربی به همراه اندیشه ایرانشهری می دانست و بر این مبنا که رضا شاه خوب ترین گزینه برای تحقق این هدف است به پشتیبانی از پادشاهی وی پرداخت. در حالی که در این برهه وی شاهد دیکتاتوری به مراتب شدیدتر از زمان قاجار بود. فروغی بر این باور بود که فهم مدرنیته و قانون باید در شخص رضا شاه نهادینه شود، از این رو و بنا بر رفیقی دیرینه ای که با کمال آتاتورک رهبر کشور ترکیه نوین داشت، تلاش کرد با نزدیکی شاه با آتاتورک، ایران را در مسیر حرکت کشور ترکیه به عنوان یک الگوی از نظر خود کامیاب در ناحیه گذارد.۳

زمان دوم نخست وزیری

پس از تلاش های انبوه، فروغی در ۹ ماه خرداد سال ۱۳۰۶ از مقام وزارت نبردی کابینه مستوفق الممالک کناره گیری کرد. مقامی که هیچ وقت دلخواه وی نبود و از طرف رضاشاه بر وی تحمیل شد. انتخاب وی برای انتها دادن به اختلافات مرزی میان ایران و کشور ترکیه در این زمان و موفقیت فروغی در این امر موجب رفیقی نزدیک وی با کمال آتاتورک رهبر کشور ترکیه نوین شد. هرچند گرایش های تجددخواهانه هر دو و تمایلاتشان به غرب در ایجاد این رفیقی بی تأثیر نبود. سال آینده فروغی به عنوان نماینده ایران در جامعه ملل انتخاب شد و با پشتیبانی کامل آتاتورک به عنوان ریاست دهمین انجمن گردهمایی عمومی سازمان ملل انتخاب شد. در این دوره بسیاری از سیاسیون با تفکرات رهاای خواهی و قانونمداری وی آشنایی پیدا کرده بودند. وطن پرستی و تلاش برای قرار گرفتن ایران در مسیر مدرنیته به عنوان خصوصیت فکری فروغی شناخته می شد.۴

فروغی در شهریورماه ۱۳۱۲ برای دومین بار به عنوان رییس وزیران رضا شاه انتخاب شد و در آذر ماه ۱۳۱۴ از کار برکنار شد. این دوره هم نسبت به دوره سابق طولانی تر بود و هم این که منتهی به وقوع اتفاقات خاصی در تاریخ ایران و برای شخص فروغی شد. به واسطه رفیقی صمیمی که میان فروغی و آتاتورک به وجود آمده بود، وی توانست رضاشاه را ترغیب به سفر به کشور ترکیه کند تا از این طریق موجبات آشنایی وی با کشوری که طی چند سال مسیر توسعه را گذرانده -و از ترفند حکومت مندی سنّتی به ترفند تازه مدل برداری می کند- شود.

فروغی بر این باور بود که مدل برداری از ترفند کشور ترکیه آتاتورک قادر هست ایران را در مسیر توسعه و تجدد گذارد ولی غلط وی این بود که ترفند حکومت آتاتورک از نوع دیکتاتوری مدرن به حساب میامد و در آن هیچگونه رهاای مدنی، حقوق مردمان و مباحثی از این نوع مورد توجه نبود، در حالیکه این مباحث بزرگترین نگرانی فکری فروغی در آثار و سنت فکری وی به حساب میامد.

فروغی در دوره دوم نخست وزیری اصلی اقدامات فرهنگی خود را هم به انجام رساند که نکات ذیل را دربرمی گیرد: راه اندازی دانشگاه تهران بزرگ، راه اندازی آکادمی ایران، برگزاری ضیافت هزاره فردوسی و غیره… متاسفانه بعضی از این اقدامات هیچ وقت نگرانی و احتیاج مردمان را در بر نمی گرفت. اقدامات او حتی در بعضی مواقع دقیقا تصویر و عکس دیدگاه مردمان و به نوعی جنگ با آن بود. به عنوان مثال در موضوع ترک حجاب به شدّت از رضاشاه پشتیبانی کرد و همین اقدام منتهی به موجی از اعتراضات در ایران شد که زمینه های سوءظن شاه نسبت به او و برکناری وی را فراهم کرد.۵

انتها یک دیکتاتور و آغاز دیکتاتوری مدرن

جنگ بین المللی دوم هرچند چند هزار کیلومتر دورتر از ایران رخ داد ولی تأثیر مخرّب آن به ایران هم رسید و تا سالها پس از جنگ زمان برد. اشغال ایران توسط متفّقین ایجاب کرد حکومت پهلوی در آستانه انهدام قرار بگیرد. به این سبب رضاشاه برای سوّمین بار دست به دامان فروغی شد. کسی که از آذرماه ۱۳۱۴ موجبات منزل نشینی وی را فراهم کرده بود. هرچند این منزل نشینی برای فروغی موجب تولید آثار اهمیتی می داری در حوزه تاریخ و ادبیات ایران شد.

اختلاف نظر میان کشورهای اشغال کننده ایران در خصوص آینده این کشور ایجاب کرد بزرگترین غلط تاریخی فروغی رخ دهد. بریتانیا به دلیل گرایش رضاشاه به کشور آلمان در تلاش بود تا یکی از بازماندگان سلسله قاجار را روی کار بیاورد، از طرفی هم کشور روسیه قاطع بود تا حکومت جمهوری در ایران دایر شود. هرچند رضاشاه تمایلی برای نخست وزیری فروغی برای بار سوم نداشت ولی ابقای سلطنت پهلوی ایجاب کرد تا دست به این عمل بزند. رابطه نزدیک فروغی با سهیلی و رفیقی قدیمی سهیلی با ایدن ایجاب کرد تا بریتانیا را از جابجایی توانایی به قاجاریه منصرف کند.

فروغی توانست موجبات استعفای رضاشاه را فراهم سازد و نوشته استعفای شاه با قلم وی نگاشته شد. از طرفی دیگر هم وی توانست سران بریتانیا و کشور روسیه را با خود همراه کند که خوب ترین گزینه برای واگذار کردن توانایی به وی، آخرین شاه ایران است. از این جهت که او شخصی ضعیف به حساب مییاید و از این رو متفقّین قادر هستند امتیازات دلخواه خود را از وی گرفته و ایران را آنطور که دلخواه خودشان است اداره کنند. اینگونه فروغی توانست موجب ابقای سلطنت پهلوی شود.۶ این نمایان میکند در ذهن وی هنوز هم خوب ترین گزینه حکومت در ایران، حکومت شاهنشاهی و آن هم حکومتی با مدعای ایرانشهری-تجددخواه است.

انتها سخن

فروغی از اولین روشنفکران و اندیشمندان ایران به حساب میامد که قادر بوده بود آثار اهمیتی می داری در حوزه های تاریخ، ادبیات و فلسفه هم بگمارد. سنت فکری وی تلفیقی بود از لیبرالیسم، ملی گرایی و محافظه کاری. به این سبب بود که وی باور داشت هیچ وقت نباید ترفند باستانی حکومت در ایران یعنی پادشاهی نابود بشود زیرا مردمان به خودی خود توان تشخیص حیات ارمانى برای خود را ندارند.

فروغی وجود قانون و نظم را اصلی ترین عامل در بهبود و توسعه کشور می دانست و بر این باور بود نوع دیکتاتوری مدرن و فشار از بالا قادر هست این نظم را به شکل صحیح برقرار سازد. تفکّری که در عمل از طرف وی اجرا شد ولی در بسیاری از آثار وی نفی می شد. فروغی شرط اعتدال در جامعه را همسویی دو تفکر سنّـتی و مدرن می دانست و باور داشت برای اجرای آن ناگزیریم بعضی از آزادیهای مردمان را منکوب کنیم در حالی که وی در آثار خود مدام از رهاای اظهار و اندیشه و نشریات سخن نقل میکرد.

– نظر يادتان نرود –

گردآوری توسط : پاكبانو ک.

تاریخ در بخش اخبار سايت سرزه

بیت انتخابی از دیوان حافظ :

دلی کو عاشق رويت نباشد
««« »»»
هميشه غرقه در خون جگر باد

ادیب و محققی که طرفدار دیکتاتوری بود

TT / 372 — TP / 22%

با دیگران به اشتراک بگذارید

[ منبع این خبر سایت سرزه می باشد. ]

در صورتی که در خبر منتشر شده تخلفی مشاهده میکنید و یا نیاز به ارتباط با مسئول سایت جوونی | جدیدترین اخبار روز ایران و دنیا دارید روی این قسمت کلیک کنید.

گزارش تخلف

تمامی مطالب از سایت های مجاز فارسی و ایرانی تهیه و جمع آوری شده است، در صورت وجود هرگونه مشکل از طریق صفحه گزارش تخلف اطلاع دهید.

تبلیغات

جدیدترین اخبار منتشر شده

تبلیغات

دانلود سریال خارجی

دانلود فیلم ایرانی

دانلود فیلم خارجی

دانلود فیلم و سریال